“Nếu ta chết, đừng chôn ta!/ Hãy căng da ta lên mặt trống, để ta được gần sân khấu mỗi ngày!” Câu nói nổi tiếng một thời của NSND Sỹ Tiến như vẫn còn vang vọng nơi mặt trống và các ngõ ngách của “làng sân khấu” mỗi khi sáng đèn.

Đề cử Giải thưởng Hồ Chí Minh với các tác phẩm của NSND Sỹ Tiến (1916-1982) là hoàn toàn xứng đáng. Có thể gọi ông là ông tổ cải lương miền Bắc. Ông là người đưa cải lương từ Nam ra Bắc, kết nối các gánh, các đoàn.

Nhà hát Cải lương Hà Nội ngày hôm nay tạo dựng được thương hiệu riêng cũng là nhờ những viên gạch đầu tiên do Sỹ Tiến sáng tạo ra Đoàn Tiếng Chuông Vàng Thủ đô, tiền thân của nhà hát, đồng thời những vở diễn mà Sỹ Tiến dàn dựng và làm soạn giả đã trở thành kinh điển mẫu mực của Nhà hát Cải lương Hà Nội.

Ông đã đào tạo nên những nghệ sĩ tài danh cho sân khấu cải lương Bắc như: Kim Chung, Sỹ Hùng, Khánh Hợi, Bích Thuận, Tường Vy, Bích Được, Hải Tý, Mộng Dần, Tuấn Sửu, Lệ Thanh... Và để lại hàng loạt những tác phẩm có thể coi là đỉnh cao của sân khấu cải lương nổi tiếng thời đó. Những tác phẩm Những mảnh tình nghệ sĩ, Giành ánh sáng tự do, Mạc Tuyết Lan, Quan Hán Khanh, Tây Thi Phạm Lãi được vào danh sách đề cử giải là những tác phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp sáng tác của ông. Tác phẩm của ông khai thác nhiều đề tài truyền thuyết dân gian, đề tài lịch sử, đề tài cách mạng.

Ngoài ra, ông còn chỉnh lý, cải biên nhiều vở cũ cho các đoàn dàn dựng. Kỷ lục của ông chưa phải nhiều người đã vượt được. Những tác phẩm cải lương của Sỹ Tiến không chỉ biểu diễn thành công ở phía bắc mà mang vào trong nam – cái nôi của sân khấu cải lương cũng làm "nghiêng ngả" cả nghệ sĩ cải lương và khán giả Nam Bộ. Người miền Nam gọi Sỹ Tiến là "ông hoàng của cải lương Bắc". (NSND DOÃN HOÀNG GIANG)

NSƯT Khánh Hợi (bìa phải) đang hóa trang cho chồng - NSND Sỹ Tiến vai Chu Du; chính giữa là NSƯT Kim Xuân vai Tiểu Kiều trong vở Kiều (1962)

Ngay từ khi tôi còn bé, trước Cách mạng Tháng Tám, tôi đã nghe danh nghệ sĩ Sỹ Tiến và được thấy vị thế của ông trong giới sân khấu Cải lương mỗi khi tôi đi xem. Sỹ Tiến là người có công rất lớn trong sự nghiệp xây dựng nền sân khấu Cải lương phía Bắc nước ta và là cầu nối giữa giới nghệ sĩ Cải lương Nam - Bắc. (NSND ĐÌNH QUANG)

Sỹ Tiến là soạn giả đi đầu sáng tác những vở có nội dung vượt lên mô tip quen thuộc thời ấy. Cả mặt kết cấu kịch bản, văn phong cũng được chú ý đổi mới. Ông rất đáng được ghi nhận khi đã khai thác giá trị trong những trang sử hào hùng của dân tộc hoặc cốt truyện dân gian.

Nhiều khán giả khó tính thời đó cảm thấy khó chịu khi xem ngôn ngữ tầm thường của một số vở cải lương thì khi xem tác phẩm của Sỹ Tiến đều chịu.

Ngay như tác phẩm Mạc Tuyết Lan là một vở dã sử thôi nhưng rất hay bởi ngôn ngữ của ông đậm chất văn học, vừa mang tính hành động vừa mang tính nghệ thuật, phù hợp với ngôn ngữ sân khấu.

Tác phẩm Giành ánh sáng tự do do Đoàn cải lương Kim Chung dựng năm 1955 là vở diễn để lại cho tôi ấn tượng sâu sắc nhất. Tác phẩm cũng có ý nghĩa với chính bản thân Sỹ Tiến: Một soạn giả cải lương mạnh dạn chuyển ngòi bút sang thể loại kịch nói lại thuộc đề tài công nhân.

Tôi còn nhớ tờ báo Luymanite – cơ quan trung ương của Đảng Cộng sản Pháp ra ngày 9.5.1955 đã giới thiệu về Sỹ Tiến và vở Giành ánh sáng tự do: “Sỹ Tiến - một tác giả sân khấu Việt Nam rất quen biết, sống ở Hà Nội trong thời kỳ kháng chiến nhưng đã khước từ thường xuyên động lực ngoại lai hóa ngòi bút của mình - anh chỉ viết những vở có tính chất bất hợp pháp dưới chế độ nô lệ, thực dân Pháp như các vở Mặt trời là của chúng tôi, Tổ quốc khi phát xít chiếm đóng Pari...

Giành ánh sáng tự do là vở kịch đề cập tới những thảm họa và những nỗi chia biệt do cuộc di cư ép buộc, những mối ràng buộc của nhân dân Thủ đô với đồng ruộng, đất đai, cuộc chiến đấu của công nhân với tầng lớp tiểu tư sản thị dân và mối tình của Hoàng với Hương là hai thanh niên Việt Nam tượng trưng cho cuộc hội ngộ nhằm khẳng định ngày sinh thành của một dân tộc”. Vở kịch Giành ánh sáng tự do được xếp là một trong số 100 vở hay nhất của sân khấu cách mạng. Quả thực những người làm cải lương, đặc biệt là cải lương miền Bắc phải thừa nhận công lao của Sỹ Tiến giúp cho sân khấu cải lương khởi sắc, có thế đứng trong lòng khán giả. (NSND MẠNH TƯỞNG)

Sau Cách mạng Tháng Tám, vào những năm kháng chiến chống Pháp, tên tuổi Sỹ Tiến lừng danh trên cả phương diện diễn xuất, đào tạo, dàn dựng, tác giả. Có thể khẳng định ông là một con người đa tài khi ở vai trò nào ông cũng rất tài năng.

Ngày xưa thời ông chẳng có ai được đào tạo bài bản ở trường lớp, bằng nỗ lực đọc, tự học ghê gớm, lăn lộn với nghề, với năng lực văn chương, Sỹ Tiến đã trở thành một con người uyên bác được giới văn nghệ sĩ trân trọng. Tác phẩm của ông nổi trội tính văn học và thấm đẫm tính nhân ái.

Tôi vào Đoàn cải lương Chuông Vàng từ năm 12 tuổi, ông đã làm thầy hướng dẫn và dạy dỗ tôi từ những vai diễn nhỏ. Sau này khi trở thành một tác giả cải lương, tôi cũng chịu ảnh hưởng từ thầy Sỹ Tiến bởi việc không dễ dãi trong câu cú viết lách.

Ông đã trải qua nhiều vị trí quan trọng như sáng lập ra Đoàn kịch Hoàn chân Độc lập, sáng lập Đoàn kịch xung phong tuyên truyền kháng chiến miền Nam, Đoàn trưởng Đoàn Kim Chung mới, Đoàn trưởng đoàn kịch Nam Tiến, Liên đoàn trưởng Liên đoàn ca kịch Thủ đô, ủy viên Ban chấp hành Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Việt Nam... quyền sinh quyền sát trong tay, có thể viết ra là dựng nhưng ông vô cùng cầu toàn với chính bản thân mình, cẩn thận từng câu, từng chữ, không hề dễ dãi khi đặt bút viết.

Với năng lực viết của mình, ông còn tham gia viết nhiều bài báo ủng hộ cách mạng. Ngoài nghiệp diễn viên, đạo diễn, soạn giả, Sỹ Tiến cũng tha thiết theo đuổi mấy chục năm trời nghề làm báo, những bài báo của ông đã có tác dụng rõ rệt hạn chế thói quen làm ăn bất lương của chủ gánh hát, hướng nghệ sĩ viết, diễn và sống đúng đắn. Ông bộc lộ nhân cách nghệ sĩ lớn biết tôn trọng thành quả sáng tạo của người đi trước và đầy lòng ưu ái nâng đỡ lớp vào nghề sau ông.(NSƯT NHẬT MINH)

Chúng tôi rất vui mừng và tự hào vì có một người cha xuất chúng, đã được Nhà nước và anh em đồng nghiệp công nhận đề cử ông vào danh sách Giải thưởng Hồ Chí Minh, giải thưởng cao quý nhất trong văn học nghệ thuật của nước nhà.

Đây không chỉ là niềm vui mừng cho bản thân bố tôi, của gia đình, dòng họ mà còn là niềm tự hào của nghệ thuật cải lương miền Bắc. Tôi nghe mẹ tôi và các cô chú Kim Xuân, Tiêu Lang kể rằng, năm 1954 có nhiều nghệ sĩ đã bỏ Hà Nội chạy vào Nam thì bố tôi là người đầu tầu phân tích giữ lại ở Hà Nội được phần lớn những nghệ sĩ tên tuổi như: Kim Xuân, Tiêu Lang, Tuấn Sửu, Mộng Dần, Bích Được...

Nhà tôi khi đó rất nghèo nhưng cha tôi thường dạy bảo con cái bằng tình cảm, chưa bao giờ tôi bị ông đánh một roi nào cả, các anh chị cũng vậy... Mỗi lần đi công tác hay đi thực tế, những lá thư mà cha tôi viết về cho nhà thường là được ông làm bằng thơ.

Tôi khắc sâu trong dạ những câu thơ của cha mình như: “Mặc đời hãnh tiến cười chê/ Cha không cầm bút viết thuê cho thù”, “Con ơi nhớ lấy câu này/ Cha tôi nghệ sĩ không ngoài nhân dân”, “Nếu ta chết, đừng chôn ta! Hãy căng da ta lên mặt trống, để ta được gần sân khấu mỗi ngày”, với cha tôi, sân khấu là sự sống.

Cha tôi nghỉ hưu năm 1979, nhưng ông vẫn rất nặng tình với sân khấu. Ngay cả sau khi ông ốm thập tử nhất sinh, gượng đứng dậy thì lại tới chuyện thần kinh bị tổn thương trầm trọng. Dù vậy, bạn bè, gia đình tới thăm ông ít khi nghe được tiếng than thở về sức khỏe mà qua giọng nói chớm không còn bình thường ông vẫn nhắc nhở tới việc hoàn tất những công trình dang dở: Đó là cuốn Lịch sử 30 năm sân khấu cải lương xã hội chủ nghĩa, Tiểu luận Viết một vở Cải lương như thế nào...

Ước vọng của ông muốn thu gom cho bạn nghề đi sau. Mong muốn nghệ thuật sân khấu cải lương ngày càng đổi mới, vươn tới chất trí tuệ hiện đại mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc để càng cuốn hút công chúng. (Bà LỆ QUYÊN, con gái của cố tác giả SỸ TIẾN)

[Trở về] Các tin tức khác

Lễ ra mắt Kênh truyền hình mua sắm VCTV14

LỄ CHÙA CẦU BÌNH AN CÙNG NEWDAYMEDIA

Khuyến mại đầu xuân Nhâm Thìn 2012 " LÌ XÌ ĐẦU NĂM"